احمد على سپهر ( مورخ الدوله )
186
ايران در جنگ بزرگ 1914 - 1918 ( فارسي )
دوشنبه 12 ژويه 1915 ( 29 شعبان 1333 - 20 سرطان توشقانئيل ) مؤتمن الملك رئيس مجلس به نمايندگان اطلاع داد كه شاه استعفاى شاهزاده عين الدوله را از رياست وزراء پذيرفته و تمايل مجلس را نسبت بيك رئيس الوزراء ديگر خواسته است . دستههاى مختلف سياسى پارلمان پس از تبادل افكار چنين اظهارنظر كردند : دموكراتها نام سه نفر يعنى مستوفى الممالك و مشير الدوله و عين الدوله را پيشنهاد نمودند اعتداليون گفتند اعتماد آنها از عين الدوله سلب نشده و بايد ابقاء شود هيئت علميه نيز استيضاح را وارد ندانسته و جز عين الدوله به ديگرى تمايل نشان ندادند . بىطرفها به مشير الدوله يا مستوفى الممالك متمايل بودند . سهشنبه 13 ژوئيه 1915 پس از آنكه آراء وكلاء به مؤتمن الملك ابلاغ گرديد او بمجلس آمده اظهار داشت چون عين الدوله ظاهرا رياست دولت را قبول نميكند مستوفى الممالك در نظر است و خوب است نسبت به او تصميمى اتخاذ نمايند مطبوعات تهران در موضوع كابينه عين الدوله دو دسته شدهاند متمايلين بدست چپ از قبيل نوبهار و ستاره ايران و بامداد روشن و شهاب ثاقب حملات شديد به كابينه عين الدوله مخصوصا به شخص فرمانفرما نموده و در روسپرستى او مقالات متعدد مينويسند عين الدوله را هم متمايل بانگليس و دوست مستر چرچيل ترجمان سفارت انگليس ميخوانند خاصه نظر به حمايت علنى كه عين الدوله در مسئله كرمانشاهان از فرمانفرما نموده و پليتيك ضد عثمانى فرمانفرما را تقويت كرد به درجهء كه به تغيير فرمانفرما راضى نشده و خود از رياست وزراء استعفا نمود به اين دلايل افكار عامه از عين الدوله ظنين شده و از استعفاى او باطنا خوشنود هستند . جرايد متمايل بدست راست از قبيل شورى و ارشاد و پروردين و عصر جديد و اطلاعات از كابينه عين الدوله مدافعه كرده و جدا با روزنامههاى دموكرات طرفيت حاصل نمودند هرچند علنا جرئت دفاع از فرمان فرماندارند اما در پرده با او مساعدت ميكنند . چهارشنبه 14 ژويه 1915 راجع برياست وزراء مستوفى الممالك با آنكه از طرف اعليحضرت اظهار ميل شده بود وكلاى حزب اعتدال و هيئت علميه جدا از ابقاى كابينه عين الدوله طرفدارى كرده و مخالفت خود را با مستوفى ابراز داشتند . اوضاع عمومى مبهم و محل نگرانى است روزنامه معروف رعد يعنى مهمترين جرايد پايتخت در مقاله اساسى شماره 147 خود موقعيت را چنين وصف مىكند : بحران جديد « بالاخره از نتيجه دوام اختلاف نظريات احزاب مجلس و استقامت شاهزاده عين الدوله استعفاى رئيس الوزراء كه در دو ماه قبل با اتفاق كامل تمام وكلا مقدرات ايران را عهدهدار گشته بود در سده سنيه سلطنت موقع قبول يافت اينك پا از بحران دولت ببحران شديد الاثرتر بىتكليفى قطعى ميگذاريم . اگرچه شكر وكلا را - سپاس كرسىنشينان بهارستان را كه از به دو تأسيس مجلس سوم دايما گرفتار بحران بودهايم ولى هر لحظه بشكلى مراحل مختلفه را طى نمودهايم كه هر مرحله بقدرى نسبت به سابق خود با سيماى وخيمترى در ساحت سياست ما جلوهگر گرديده باينسبب است كه ما حالت كنونى را بنام بحران جديد تفسير ميكنيم فعلا بايد تشكيل كابينه جديد را انتظار داشت آينده دولت آينده چگونه و با چه ترتيبى تشكيل خواهد شد معلوم نيست . لكن اين درجه محقق به نظر ميآيد كه با اين مناقضتهاى اخير مشگل است به اين زوديها در تعيين رئيس الوزراء و اعضاء كابينه ما بين احزاب مجلس توافق نظرى حاصل گردد با يأس از موافقتنامه مجلس نميدانيم آيا يك اكثريت ثابتى بوجود خواهد آمد كه بتواند وسايل اعتماد و اطمينان رئيس الوزراء آينده را نسبت به خود فراهم نمايد و آيا يك هيئت وزرائى يافت مىشود كه بدون بيم و انديشه از مخالفت و حملات وكلا با قلبى قوى خود را مسئول زمامدارى معرفى نمايد ؟ بايد صبر كرد و ديد .